• نقش و جایگاه زنان در آثار پروین اعتصامی

به نام خدای زیبایی ها

 

غنچه ای زین شاخه ، ما را زیب دست و دامن است

همتی، ای  خواهران  تا  فرصت  کوشیدن است

 (پروین اعتصامی)

 

عنوان مقاله : نقش و جایگاه زنان در آثار پروین اعتصامی

 

آری سخن از پروین است شخصیتی بس سترگ ، صاحب روحی توانا و فرازمند ، شجاعی از زنان ایران در تواتر تاریخ ، گوهر چرخ ادب

 

پروین اعتصامی در 25 اسفند سال 1285هجری شمسی در تبریز متولد شد پدرش اعتصام الملک مردی اندیشمند بود که در زندگی او نقش مهمی داشت و مادرش اختر اعتصامی بانویی مدیر ، صبور و خانه دار و عفیف بود.

پروین از کودکی به شعر و شاعری علاقه وافر داشت و برخی از زیباترین شعرهایش مربوط به دوران نوجوانی یعنی 11تا 14 سالگی اوست .

نخستین مجموعه شعر پروین حاوی اشعار اوست که تا پیش از 30 سالگی او سروده شده و بیش از 150 قصیده، قطعه ، غزل و مثنوی را شامل می شود.

پروین اعتصامی در فروردین 1320 دار فانی را وداع گفت پیکر پاک او در آرامگاه خانوادگی اش در شهر قم کنار مزار پدرش به خاک سپرده شد.

 

حقوق زن در اندیشه و تفکر پروین اعتصامی  جایگاه ویژه ای دارد تا جایی که عنوان پایان نامه تحصیلی وی( زن و تاریخ) بود او بارها در دیوان خویش به نقش و جایگاه زن در عصر حاضر پرداخته و با تکیه بر علوم مختلف از جمله علم روان شناسی و محیط اجتماعی نقش حساس و هوشیارانه ی زن را به عنوان سازنده یک اجتماع به او گوشزد می کند.

زن در دیوان اشعار پروین اعتصامی نقش اصلی خویش را می یابد . از دیدگاه وی زن یعنی مادر و کانون افق های روشن خانواده و در دیدگاهی وسیع تر اصلی ترین عضو سازنده اجتماع که با گوهرهای ارزشمند علم و دانش راه را برای فرهیختگی و پیشرفت روز افزون جامعه بسیار هموار می سازد.

دورانی که پروین در آن می زیسته است از لحاظ سیاسی ، تاریخی،فرهنگی و ادبی بسیار حائز اهمیت است در سر تا سر دوره قاجار نامی از زن و آزادی زن نیست در این اوقات به تعلیم و تربیت زنان نیز چندان توجه نمی شد دبستانهای دخترانه وجود نداشت و دختران در مکتب حاضر نمی شدند .

در بررسی و بازخوانی اشعار پروین می توان گفت پروین با رویکرد گذشته نگری و آینده پژوهی ابعاد گوناگون هویت زنان را در دو بعد کلی سنتی و مدرن تبیین می کند تا بین نگرش های مدرن که از زن انتظار تحصیل و حضور در جامعه را دارد و ارزشهای سنتی که خواهان مادری دلسوز و همسری فداکار است نوعی پیوند و ارتباط ایجاد کند و نشان دهد که هویت جدید زن ایرانی با ارزشهای اسلامی و ایرانی مغایرت ندارد و می تواند با حفظ اصالت زن ایرانی، به مولفه های زن مدرن دست یابد.

از نظر پروین در هویت سنتی ، زنان ادامه دهنده همان نقش مادران خویش هستند و از سنت پیروی می کنند

                         

تبیین هویت زن سنتی

در جامعه ایرانی نخستین هویتی که برای زن در نظر گرفته می شود هویت سنتی اوست که در پایبندی و

 وفاداری به میراث و قبول ارزشهای مبتنی بر سنت معنا می یابد

 

مولفه های زن سنتی از دید گاه پروین:

1- توجه به گوهر های وجودی زنان (پاکی- سادگی – عفت) و عدم توجه به مسائل ظاهری
پروین در دفاع از ارزشها و گوهرهای ناب درونی زنان گوشزد می کند که زنان از ظاهر گرایی و توجه به تجملات و زر و زیورهای مادی فاصله گرفته و به گوهرهای ناب درونی خود توجه داشته باشند و بدانند که گران سنگی شخصیت و رفتار و منش آنهاست که حافظ اصیل وجودشان است

او در پایان شعر( فرشته انس) چه زیبا و نغز می گوید:  

برای  گردن  و دست  زن  نکو

پروین سزاست گوهر دانش نه گوهر الوان

2-توجه به نقش مادری و تاثیر وی در تعلیم و تربیت فرزنداناز نظر پروین بهترین عشق ها و بالاترین و مقدس ترین عشق ، عشق مادری است او در شعر (حدیث مهر) به شیوه مناظره و از زبان پرندگان این نکته را یادآور می شود .

 

 

3-زن به عنوان مایه انس و شفقت و مهر

در قطعه (فرشته انس) پروین زن را به عنوان دل خانواده وصف می کند و می گوید در وجودی که دل نباشد روان آن وجود مرده است . شالوده خلقت زن با مهر و محبت عجین و قرین گشته و زن تبلور صمیمیت ، مهربانی، دوستی، حیات زندگی و شور و نشاط است

در آن سرای که زن نیست انس و شفقت نیست

در آن وجود که دل مرد ،مرده است روان

 

پروین اذعان می دارد که یاری زن ره توشه مرد و نیروی او در زندگی است و ثروت و مال و منال حقیقی زن مهر و محبت فرزندان است

توان و توش ره مرد چیست یاری زن

حطام و ثروت زن چیست مهر فرزندان

 

4-قناعت و بردباری

او در شعر( فرشته انس) به نوعی از زنان خواسته تا در موانع سخت زندگی یار و همراه شوهر خود باشند و با بردباری از کنار مصائب و سختی ها بگذرند

به روزگار سلامت رفیق و یار شفیق

به روز سانحه تیمار خوارو پشتیبان

 

                        تبیین هویت زن مدرن

پروین به عنوان شاعر که در جامعه مدرن آن روزگار زندگی می کرده است خواهان شکل گیری زن مدرن و تحولاتی در نقش و کارکرد زنان در زمینه های فرهنگی ، اجتماعی ، اقتصادی و اخلاقی است

 

مولفه های زن مدرن :



 1- اصالت فکر و اندیشه

پروین در اشعارش از زن ایرانی می خواهد که خود را به زیور علم و دانش بیاراید و از این که بخواهد از بیگانگان تقلید کند به شدت آنان را بر حذر می دارد . از نظر او تقلید بیابان گمراهی است و زن باهوش زنی است که آن را درک می کند و از بیراهه رفتن پرهیز می نماید

بهر زن، تقلید تیه فتنه و چاه بلاست

زیرک آن زن ، کو رهش این راه ظلمانی نبود



 2-  برابری زن و مرد از لحاظ جوهر انسانیت

از نظر پروین زنان باید نشان دهند که مردان هیچ برتری نسبت به آنان ندارند و یکی از این راهها آموختن علم است

به که هر دختر بداند قدر علم آموختن

تا نگوید کس پسر هوشیار و دختر کودن است

 

پروین از جامعه ای  سخن می گوید که زنان با آگاهی از فرصت های مساوی به نحو احسن می توانند به تعالی وجود خویش بپردازند به طوری که زنان در کنار مردان با داشتن قدرت خرد و تعقل و دانش و تخصص می توانند عامل تکامل و تغییر اجتماعی گردند .

3-  تعامل و همکاری

پروین زن و مرد را مکمل یکدیگر می داند و معتقد است که وجود هر کدام در کنار دیگری در زندگی لازم و ضروری است

شاعر تبیین می کند که دیگر زمان اطاعت های نا آگاهانه و ایثارهای غیر موجه به پایان رسیده اکنون زمان مشارکت و تفاهم برای حل مشکلات و معظلات زندگی است و در عرصه پر رنج زندگی یاری کردن زنان بزرگ ترین سرمایه برای مردان به شمار می آید.

وظیفه زن و مرد ای حکیم دانی چیست ؟

یکی است کشتی و آن دیگری کشتی بان

چو ناخداست خردمند و کشتیش محکم

اگر چه باک ز امواج و ورطه و طوفان



                         4-   ارتقاء و تحکیم هویت فرهنگی فرزندان

افزایش آگاهی و دانش نسل ها در طول زمان در گرو افزایش توانمندی ها ی فرهنگی و علمی مادران است . مادران تامین و تضمین کننده بزرگی ها و عظمت مردان در طول تاریخ بوده اند

 

همیشه دختر امروز ، مادر فرداست

ز مادر است میسر بزرگی پسران

 

پروین یک آزاده بود و برای آزادی زنان از قید جهالت و بی دانشی بسیار تلاش کرده و در عمر کوتاه خود اثر گرانقدری برای ما باقی گذاشته است . متاسفانه هنوز پروین آنچنان که شایسته اوست در بین زنان شناخته نشده است . چه نیکوست که ما برای پیشبرد اهداف خود به سوی پیشرفت و تعالی از چنین گوهرهایی که در پیشینه ی تاریخ و ادبیات خود داریم سود جسته و آن را به تمام ایرانیان و جهانیان نشان دهیم که زن ایرانی در حدود یک قرن پیش چگونه می اندیشیده است .

به امید آن روزی که تمام زنان ما به گوهر دانش و معرفت مزین شوند ...

 زهره خسروانی – اسفند 92

منابع و ماخذ:

مجموعه مقاله های کنگره ملی پروین اعتصامی

فصلنامه علمی پژوهشی زبان و ادبیات فارسی،شماره بیستم ، بهار90

کتابشناسی پروین اعتصامی

مجموعه مقالات نکوداشت پروین اعتصامی